اواخر خرداد امسال نستهن مقدم، شهردار، یاسوج را شهری با بالاترین میزان مهاجرت پذیری در ایران نامید. به ‏گفته او یاسوج با میزان 4.4 درصد بالاترین میزان رشد مهاجرت پذیری کشور را دارد و اعتبارات شهری پاسخگوی ‏خدمات رسانی به سکونتگاه های غیررسمی و حاشیه شهر نیست. پس از او هم احد جمالی، معاون سیاسی، ‏امنیتی و اجتماعی استاندار کهگیلویه وبویراحمد ازجمله مناطق مهاجرپذیر منطقه را مادوان دانست و تبدیل ‏شدن روستای مادوان بویراحمد به شهر را تصمیمی شتاب زده و در زیر سایه فشار، سفارشات بیرونی، ‏سلیقه ای، بدون کار کارشناسی و آینده نگری اعلام کرد. ‏

مادوان بیش از پنج سال است شهر شده و مشکلات علی روزیان، در بیست سالی که آنجا ساکن بوده، هر ‏روز بیشتر از قبل شده است. او حالا یکی از حادترین مشکلات منطقه را دعوا بر سر زمین می داند. ‏زمین هایی که به علت قرار گرفتن در منطقه شهری، ارزش شان بیشتر شد و همین هم دلیلی بود تا یک قطعه ‏زمین به چندین نفر فروخته شود: «برای مثال ١٠نفر روی یک قطعه زمین دعوا دارند و این دعوا ها در ‏سال های گذشته حل نشده. بسیاری از کسانی که زمین را به چند نفر فروخته بودند دستگیر شدند، اما هنوز هم ‏بر سر زمین های خالی باقی مانده دعواست. بافت زمین کشاورزی تغییر کرد و صدور پروانه ساخت بالا رفت و ‏درنتیجه دعوا بر سر تغییر ملک کشاورزی به ملک تجاری افزایش یافت که البته به دلیل سود زیاد زمین ‏تجاری این تنش ها بیشتر هم شد.» او که در کمیته پیشگیری از آسیب های روانی استان هم عضو است از ‏تحقیقی می گوید که چند سال قبل با همکاری استانداری انجام دادند. تحقیقی که نشان داد بسیاری از ‏روستاییان قدیم از وضع فعلی و تبدیل روستا به شهر راضی نیستند و رشد جرایم گوناگون و ‏خودکشی در منطقه آن قدر محسوس و صعودی است که حالا بسیاری از آن ها می خواهند به سبک گذشته شان ‏برگردند: «یکی از نتایج تحقیق این بود که ٦٥ درصد زمین های منطقه زمین های بزه اند. یعنی ‏زمین هایی که مالکان شان در آن ها به مشکل خورده اند. اغلب به چند نفر فروخته شده و هر روز هم بر ‏مشکلات شان افزوده می شود.» ‏

برای روزیان، منطقه مادوان با باغ های گردو و انگور شناخته می شد و دامداری های گسترده. از باغ ها اندکی ‏بیشتر باقی نمانده و این درحالی است که این منطقه یکی از پرآب ترین مناطق کشور است. خالی شدن ‏روستا ها در کهگیلویه و بویراحمد هم مانند بسیاری دیگر از نقاط کشور در سال های گذشته، آن قدر زیاد بوده ‏که براساس آمار از ٢ هزار و ٢٣٢ روستا طبق آخرین سرشماری، ٥٩٥ روستا خالی از سکنه شده است. همین ‏هم دلیلی بود که آذر سال ٩٧، خدادوست موسوی، مدیرکل دفتر امور روستایی و شورا های استان بگوید که ‏دولت برای ایجاد زیرساخت هایی مانند آب لوله کشی، برق، مدرسه و سایر خدمات در آن ها متحمل هزینه های ‏بسیاری شده، اما حالا بی استفاده مانده و مستهلک شده و بسیاری از پاره روستا های منطقه زیبا و ‏سردسیری تاکسیسه واقع در ١٠٠ کیلومتری یاسوج مرکز استان کهگیلویه و بویراحمد خالی از سکنه شده است. ‏

از دست دادن معیشت

دو ورودی اصلی یاسوج چند سالی است درگیر مهاجران روستا های دور و نزدیک است. مادوان و مهریان از ‏سمت جاده اصفهان و سراب تاوه و اکبر آباد از ورودی گچساران. حاشیه نشینی در جا هایی که طرح هادی ‏برایشان تعریف نشده. با این حال وضع مادوان از همه این مناطق سخت تر است. رضا خلیلی، ‏جامعه شناس ساکن یاسوج چند سال قبل تحقیقی با همکاری اداره بهزیستی این شهر درباره این ‏منطقه شروع کرد. تحقیقی که نشان داد مردم مادوان با تبدیل شدن روستایشان به شهر معیشت قبلی را از ‏دست دادند. آن ها شهرنشین نشدند، اما شغل روستایی هم ندارند و به روستاییان حاشیه نشین بدل شده اند: ‏‏ «ساکنان اولیه این روستا یک جامعه بسته بودند که آسیب چندانی نداشتند، اما بعد ها با سیل بی رویه ‏مهاجرت مشکلات این منطقه افزایش پیدا کرد و البته این مشکلات، یاسوج را هم تحت تأثیر قرار داد تا جایی ‏که تا چند سال پیش یکی از دلایل نزاع های جمعی، درگیری میان همین افراد بود.» ‏

او می گوید جمعیت اولیه این منطقه تقریبا حدود ٦ هزار نفر بود که درحال حاضر به٧٠ تا ٨٠هزار ‏نفر رسیده و ازجمله تبعات آن این بود که فقر مطلق روستانشینان به فقر نسبی و احساس خلأ و فقدان ‏تبدیل شده است. به گفته او، شغل های کاذب و فصلی به وجود آمده و همین هم بستری شده برای انواع ‏مشکلات اجتماعی. «چند سال پیش که کار تحقیق را با بهزیستی شروع کردیم، تصمیم گرفتیم اجتماع ‏محلی را فعال کنیم. کارگاه های آموزشی برای خانواده برگزار کردیم و با وجود آنکه ابتدای امر همراهی ها کم ‏بود درنهایت استقبال از این کارگاه ها بالا رفت.» خلیلی می گوید بهزیستی با قدرت وارد کار شد، اما درنهایت کار ‏را رها کرد. بعد ها کلینیکی آنجا تأسیس شد، اما نتیجه ای دربرنداشت و کار رها شد: «تبدیل شدن به شهر ‏تغییرات زیادی به همراه داشت که بخش مثبت آن حضور شهرداری و اصرار به برقراری یک سری امکانات ‏بود. هرچند امکانات چندانی به وجود نیامد و در ابتدایی ترین چیز ها باقی ماند.» به گفته او بهزیستی بعد ها ‏قرارداد هایی با برخی موسسات آسیب های اجتماعی بست، اما نتایج کار آن ها منتشر نشد و درحقیقت این ‏قرارداد ها با موسساتی بسته شد که پاسخگو نبودند و نتیجه خاصی هم نداشت: «پیگیری های ما نشان داد این ‏قرارداد ها با روابطی بسته و پولی رد و بدل می شود، اما برای مردم منطقه اثری ندارد.» مادوان، درحالی ‏پس از تبدیل شدن از روستا به شهر با مشکلات بسیاری مواجه است که غیراز این منطقه، بسیاری از ‏روستا های دیگر هم در طول سالیان گذشته به شهر تبدیل شده اند. ‏

از سال ١٣٣٥ به بعد، وجود جمعیت بیش از ٥ هزار نفر معیار تبدیل روستا ها به شهر شد، اما در بسیاری از ‏موارد جمعیت تنها فاکتور تبدیل روستا ها به شهر نبود و تعداد زیادی از شهر های تازه تاسیس شده، فاقد معیار جمعیتی تعریف شده برای شهر شدن بودند. براساس داده های آماری، در سال ١٣٣٥، تعداد شهر های ایران ‏‏١٩١ شهر بود که پس از گذشت ٦٣ سال به تعداد ١٣١٩ شهر در سال ٩٨ رسید. به عبارت دیگر، در سال ‏‏١٣٣٥ از کل شهر های کشور به لحاظ تعداد، شهر های کوچک سهم حدود ٦ درصدی داشته اند که این میزان ‏در سال ١٣٩٥ به ٣٢,٥ درصد و در سال ١٣٩٨ به ٣٦.٧ درصد رسیده است‎.

چند روز قبل هم سعیدرضا جندقیان، معاون امور دهیاری های سازمان شهرداری ها و دهیاری های کشور خبر ‏از کاهش جمعیت روستا های کشور داد. او گفت سالانه 760 هزار نفر از جمعیت روستاییان کشور کاهش ‏می یابد و دلیل آن هم توجه نکردن به اقتصاد روستاییان و ابعاد فرهنگی، اجتماعی و سیاسی است که ‏می تواند پایداری و بازگشت جمعیت را به روستا ها به وجود بیاورد. ‏

توسعه اشتباه، مشکل اصلی روستا ها

تبدیل بسیاری از روستا ها به شهر در سال های اخیر از نظر کمال اطهاری، اقتصاددان و پژوهشگر ‏اقتصادتوسعه آنقدر ها هم بد نیست. او که کتابی جدید با عنوان (سرمشق نوین توسعه روستایی ایران) را دردست انتشار دارد و شیوع کرونا در چاپ آن وقفه ایجاد کرده معتقد است مشکل اصلی روستا ها روند توسعه ‏اشتباه آنهاست و با وجود آنکه روستا های بسیاری در دو دهه اخیر به شهر تبدیل شده، اما آمار ها می گوید ‏این اتفاق خیلی هم به ضرر وضع روستاییان نبوده: «این اتفاق به دلایل گوناگون رخ داده است. بعضی از ‏سکونتگاه های غیررسمی با جمعیت بالای ٥٠ هزار نفر به شهر بدل شدند که برای مثال در اطراف شهر ‏تهران حدود ٢٠شهر جدید ساخته شد. بعضی از روستا ها هم به دلیل نزدیکی به شهر ها در شهر ها ادغام ‏شدند و درحقیقت چاره ای جز این نداشتند. در گونه دیگر هم روستا آن قدر بزرگ شد که عنوان شهر را از آنِ ‏خود کرد.» به گفته او سرنوشت بسیاری از روستا ها در سال های اخیر دچار چنین تغییراتی شده. روستا های ‏نشسته در دامان کوهستان اغلب خالی از سکنه شدند و ساکنانش به روستایی با مرکزیت دشت آمدند و این ‏درباره روستا هایی که با خشکسالی دست به گریبان بودند هم دیده شد. با این حال بخش دیگری از این ‏تغییرات در مناطقی با عنوان روستا-شهر رخ داد. روستا هایی که مرکز دهستان بودند، اما جمعیت شهری ‏نداشتند و البته با قانونی که بنیاد مسکن گذاشت برخورد دوگانه ای با آن ها شد: «اغلب این ها با گرفتن عنوان ‏شهر امکاناتی دریافت کردند که به نفع شان بود. خدمات پایه به آنجا رسید. مرکز پست، جاده، بعضا راه آهن و ‏‏. این شهر شدن اغلب اتفاق بهتری برای ساکنانش رقم زد و این نکته ای است که ارزیابی های علمی و ‏پژوهش های انجام شده در این حوزه بر آن تأکید دارد. هرچند بسیاری از آن ها هم به دلیل نرسیدن امکانات ‏مشکلاتی را تحمل کردند، اما اغلب شان براساس تحقیقات انجام گرفته چنین وضعیتی نداشتند.» ‏

اطهاری می گوید تبدیل روستا ها به شهر از دو منظر مشکلاتی ایجاد کرد. یکی از آن ها تقسیم زمین و از بین ‏بردن شیوه جمعی تولید بود که باعث بهره برداری از مشاعات شد و دیگری هم نفوذ برای ساخت مسکن دوم ‏بود. مسکنی که در حقیقت زمینش در روستاست، اما برای ساکنان شهر ساخته می شود. ویلا های پررونقی که بر ‏اساس تخمین های موجود سالانه 200 هزار هکتار زمین روستا را تفکیک کرده و به تدریج از زمین های ‏کشاورزی به زمین های مسکونی تبدیل می کند: «برنامه های تلویزیون اغلب روستاییان را مردمی ساده دل نشان ‏می دهد و این درحالی است که باید تعاریف را تغییر دهیم. برای مثال در چین و کره جنوبی شرکت های نوپا ‏نمی توانند در شهر های بزرگ بمانند به دلیل اجاره و هزینه بالا؛ بنابراین به مناطق روستایی می روند. روستا را ‏توسعه می دهند و فرهنگ نو و خلاق را در کنار فرهنگ بومی عرضه می کنند. در آن صورت فکر مهاجرت از ‏سر جوانان می افتد و آن نگاه نوستالژیک عجیب به روستا هم تغییر می کند. این الگوی توسعه نوینی است ‏که باید اجرایی شود. الگویی که هرگز توجهی به آن نشده است.» اطهاری می گوید براساس آمار، رشد درآمد ‏روستاییان با سرمایه گذاری معکوس بوده. دلیل این اتفاق هم این بوده که اگر سرمایه گذاری اتفاق افتاده بدون ‏پشتیبان بوده یا روستا تخلیه شده و نتیجه نداده است و در بیشتر روستا ها هم طرح های هادی به درستی ‏عملیاتی نشده است. طرح هایی که بیش از هرچیز معیشت روستا ها را نادیده گرفت و عاملی شد تا خودکفایی ‏غذایی که پیش از این وجود داشت از بین برود: «این طرح با تأکید بر ساخت واحد مسکونی عامل چنین ‏اتفاقی شد. مثلا گفتند باید آغل از خانه فاصله داشته باشد، اما برنامه ریزی برای ساخت و جانمایی اش انجام ‏نگرفت. در نتیجه دامداری دچار خلل شد. به جای آنکه ساخت تعاونی و آموزش تعاونی به صورت مدرن ‏مدنظر قرار گیرد، این موارد از دست رفت و درنهایت روستا از تولید افتاد و برای تأمین مواد غذایی اش هم به ‏شهر متکی شد. شهری با کارخانه ها و کارگاه های جدید.» او می گوید همین هم دلیلی است که تورم مواد ‏غذایی در مناطق روستایی همیشه بالاتر از شهر است و روستاییان سال هاست مجبورند مواد غذایی را گران تر ‏از شهر بخرند. ‏ ‏